Στον δημόσιο λόγο για την ψυχική υγεία, η διάγνωση ακούγεται συνήθως σαν μια σύντομη ονομασία που κατατάσσει σε μια κατηγορία. Άγχος. Κατάθλιψη. Κρίσεις πανικού. Ιδεοψυχαναγκαστικά συμπτώματα. Αυτές οι λέξεις έχουν χρησιμότητα, όμως λένε μόνο ένα μέρος της αλήθειας. Η ψυχοδυναμική διάγνωση ξεκινά από μια διαφορετική θέση. Το σύμπτωμα, από μόνο του, δεν αρκεί για να καταλάβουμε τον άνθρωπο που υποφέρει. Χρειάζεται να δούμε πώς λειτουργεί ο ψυχισμός του, πώς σχετίζεται, τι αντέχει, τι τον διαλύει, πώς αμύνεται, πώς βιώνει την επιθυμία, την απώλεια, την ενοχή και το άγχος.
Η ψυχαναλυτική διάγνωση ρωτά ναι μεν «ποιο είναι το πρόβλημα;» αλλά και κάτι βαθύτερο: ποιος είναι ο άνθρωπος που φέρει αυτό το πρόβλημα; Ποια είναι η οργάνωση της προσωπικότητάς του; Ποιες είναι οι βασικές του ψυχικές λειτουργίες; Πώς βιώνει ο ίδιος το σύμπτωμά του; Δύο άνθρωποι μπορεί να λένε ότι έχουν άγχος, αλλά ο ένας να φοβάται την εγκατάλειψη και ο άλλος να καταρρέει όταν χάνει τον έλεγχο. Δύο άνθρωποι μπορεί να έχουν καταθλιπτικό βίωμα, αλλά ο ένας να ζει με εσωτερική ενοχή και ο άλλος με αίσθημα κενού. Το όνομα του συμπτώματος μοιάζει κοινό, όμως το ψυχικό του νόημα μπορεί να είναι τελείως διαφορετικό.
Αυτό ακριβώς είναι το κέντρο της ψυχοδυναμικής σκέψης. Η διάγνωση δεν είναι απλή ταξινόμηση. Είναι κατανόηση και μια προσπάθεια να περιγραφεί ο τρόπος με τον οποίο είναι συγκροτημένος ο εσωτερικός του κόσμος.
Πέρα από το σύμπτωμα
Η μεγάλη αξία της ψυχοδυναμικής διάγνωσης είναι ότι αρνείται να απομονώσει τεχνητά τα συμπτώματα από το πρόσωπο που τα φέρει. Δεν αρκεί να ξέρουμε ότι κάποιος έχει αϋπνία, κρίσεις πανικού, ψυχαναγκασμούς ή σωματικά ενοχλήματα. Χρειάζεται να ρωτήσουμε τι θέση έχουν αυτά μέσα στη ζωή του. Τι ακριβώς προστατεύουν. Τι αποφεύγουν. Τι μεταμφιέζουν. Τι εκφράζουν, όταν δεν μπορούν να εκφραστούν αλλιώς.
Η αϋπνία, για παράδειγμα, μπορεί να είναι φόβος παράδοσης, αδυναμία χαλάρωσης, νυχτερινή εισβολή ανεπεξέργαστου πόνου ή αδιάκοπη εσωτερική επιτήρηση. Η κρίση πανικού μπορεί να είναι τρόμος εγκατάλειψης, διάρρηξη της αίσθησης συνοχής, αίσθηση επερχόμενης τιμωρίας ή κατάρρευση ενός ελέγχου που κρατούσε επί χρόνια. Το σωματικό σύμπτωμα μπορεί να είναι μετάφραση μιας ψυχικής σύγκρουσης που δεν βρήκε ακόμη λόγια.
Η ψυχοδυναμικη διάγνωση, λοιπόν, προσπαθεί να φτάσει στο «πώς λειτουργεί» αυτό που φαίνεται.
Η προσωπικότητα ως πλαίσιο
Στην ψυχαναλυτική οπτική, η προσωπικότητα δεν είναι μια απλή λίστα χαρακτηριστικών. Είναι ο σχετικά σταθερός τρόπος με τον οποίο κάποιος οργανώνει την εμπειρία του εαυτού του, του άλλου, του συναισθήματος και της πραγματικότητας. Άλλος άνθρωπος οργανώνεται γύρω από τον έλεγχο, άλλος γύρω από τον φόβο της εγκατάλειψης, άλλος γύρω από την ανάγκη θαυμασμού, άλλος γύρω από την καχυποψία, άλλος γύρω από την απόσυρση.
Αυτό σημαίνει ότι έχει έναν χαρακτηριστικό τρόπο να επεξεργάζεται τη ζωή. Όταν, για παράδειγμα, ένας άνθρωπος έχει έντονη ανάγκη να κρατά τα πάντα υπό έλεγχο, το άγχος του δεν θα πάρει την ίδια μορφή με εκείνον που ζει μέσα σε χρόνια αβεβαιότητα για το αν αξίζει να αγαπηθεί. Όταν ένας άνθρωπος φοβάται βαθιά την οικειότητα, η κατάθλιψή του δεν θα μοιάζει με την κατάθλιψη κάποιου που καταρρέει κάθε φορά που χάνει ένα σημαντικό πρόσωπο.
Η διάγνωση, επομένως, χρειάζεται να βλέπει πάντα το σύμπτωμα μέσα στην προσωπικότητα, και την προσωπικότητα μέσα στην ιστορία του ανθρώπου.
Οι βασικές ψυχικές λειτουργίες
Εξίσου σημαντικό είναι να δούμε όχι μόνο ποια είναι η προσωπικότητα κάποιου, αλλά και τι μπορεί να κάνει ο ψυχισμός του. Μπορεί να ρυθμίζει το συναίσθημά του ή πλημμυρίζει εύκολα; Μπορεί να σκέφτεται αυτό που του συμβαίνει ή περνά γρήγορα στην πράξη, στο σώμα ή στη διάσπαση; Μπορεί να διατηρεί σταθερές σχέσεις ή μετακινείται συνεχώς από την εξιδανίκευση στην απογοήτευση; Μπορεί να παρατηρεί τον εαυτό του ή χάνει πάντοτε το μερίδιο της δικής του συμμετοχής; Μπορεί να αντέχει την αμφιθυμία ή χρειάζεται να χωρίζει τα πράγματα σε απολύτως καλά και απολύτως κακά;
Αυτές οι ερωτήσεις είναι κρίσιμες, γιατί δύο άνθρωποι με το ίδιο σύμπτωμα μπορεί να έχουν τελείως διαφορετική ψυχική ικανότητα να το επεξεργαστούν. Ένας άνθρωπος μπορεί να νιώθει βαθιά λύπη και να μπορεί να την ονομάσει, να τη σκεφτεί και να μιλήσει γι’ αυτήν. Ένας άλλος μπορεί να νιώθει μια παρόμοια ένταση, αλλά να μην έχει πρόσβαση σε λέξεις, κι έτσι να την εκφράζει μέσα από σωματικά συμπτώματα, σιωπή, απόσυρση ή εκρήξεις.
Η υποκειμενική εμπειρία του συμπτώματος
Ένα πολύ σημαντικό στοιχείο της ψυχοδυναμικής διάγνωσης είναι ότι δίνει βαρύτητα στην υποκειμενική εμπειρία. Δεν αρκεί να πούμε ότι κάποιος έχει κατάθλιψη. Πρέπει να δούμε πώς τη ζει. Τη βιώνει ως ενοχή; Ως κενότητα; Ως αίσθηση αναξιότητας; Ως κόπωση; Ως πένθος; Ως βαρύτητα του σώματος; Ως απώλεια επιθυμίας; Ως σιωπηλή αυτοτιμωρία;
Το ίδιο ισχύει και για το άγχος. Άλλος το ζει ως επικείμενη καταστροφή. Άλλος ως αίσθηση ότι θα τρελαθεί. Άλλος ως σωματική υπερδιέγερση. Άλλος ως ντροπή. Άλλος ως φόβο μήπως χάσει την αγάπη του άλλου. Αν μείνουμε μόνο στην εξωτερική ονομασία, θα χάσουμε αυτό που είναι πιο κλινικά σημαντικό: το ψυχικό νόημα του συμπτώματος.
Η ψυχοδυναμικη διάγνωση, γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο, προσπαθεί να καταλάβει όχι μόνο ποιο σύμπτωμα υπάρχει, αλλά και ποια συναισθηματική ατμόσφαιρα, ποιες φαντασιώσεις, ποιες σωματικές εμπειρίες και ποια σχεσιακά μοτίβα το συνοδεύουν.
Γιατί αυτή η διάγνωση αλλάζει τη θεραπεία
Η ψυχοδυναμική διάγνωση αλλάζει άμεσα τον τρόπο θεραπευτικής εργασίας. Δεν έχει τις ίδιες ανάγκες ένας άνθρωπος που έχει καλή αυτοπαρατήρηση, αντέχει το συναίσθημά του και μπορεί να σκεφτεί τη μεταβίβασή του, και ένας άνθρωπος που αποδιοργανώνεται εύκολα, έχει ασταθή αίσθηση του εαυτού και βιώνει τη σχέση με τον θεραπευτή με τρομακτική ένταση.
Με έναν περισσότερο οργανωμένο άνθρωπο μπορεί να υπάρξει μεγαλύτερη διερεύνηση, περισσότερη ερμηνεία, μεγαλύτερη ανοχή στην αμφισημία. Με έναν πιο εύθραυστο άνθρωπο χρειάζονται συχνά περισσότερη δομή, μεγαλύτερη σταθερότητα, σαφέστερα όρια, περισσότερη περιεκτικότητα. Με έναν άνθρωπο που οργανώνεται γύρω από την εξάρτηση, η θεραπεία χρειάζεται να δουλέψει τη σχέση χωρίς να ενισχύσει την υποταγή. Με έναν άνθρωπο που οργανώνεται γύρω από την καχυποψία, ο θεραπευτής χρειάζεται να είναι σαφής, σταθερός και καθόλου αμφίσημος. Με έναν άνθρωπο που οργανώνεται γύρω από τη ντροπή, η θεραπεία χρειάζεται να πλησιάζει προσεκτικά αυτό που τον διαλύει χωρίς να τον συντρίβει.
Η διάγνωση, λοιπόν, δεν υπάρχει για να βάλει τον άνθρωπο σε κουτί. Υπάρχει για να κατευθύνει τον τρόπο της ακρόασης και της θεραπευτικής πράξης.
Ψυχική υγεία δεν σημαίνει απουσία συμπτωμάτων
Ένα ακόμη σημαντικό στοιχείο είναι ότι η ψυχική υγεία δεν ορίζεται απλώς ως απουσία εμφανών συμπτωμάτων. Κάποιος μπορεί να μην έχει κρίσεις πανικού, να μην εμφανίζει αϋπνία ή έντονη κατάθλιψη, και παρ’ όλα αυτά να ζει με εσωτερική ακαμψία, φτωχή συναισθηματική ζωή, ρηχές σχέσεις, αδυναμία οικειότητας ή σοβαρή δυσκολία αυτογνωσίας.
Αντίστροφα, κάποιος μπορεί να περνά μια περίοδο έντονου συμπτώματος, αλλά να διαθέτει πλούτο εσωτερικής ζωής, ικανότητα επεξεργασίας, δυνατότητα σχέσης και ουσιαστική ψυχική ανθεκτικότητα. Η ψυχοδυναμική διάγνωση έχει την αξία ότι μπορεί να δει και τα δύο. Κοιτά τι λείπει και ταυτόχρονα τι υπάρχει. Δεν καταγράφει μόνο την παθολογία. Αναγνωρίζει και τις δυνατότητες του ψυχισμού.
Η διάγνωση ως πράξη ακρόασης
Στο τέλος, η ψυχοδυναμική διάγνωση είναι κάτι πολύ πιο ζωντανό από μια ονομασία. Είναι ένας τρόπος να ακούς. Να ακούς πώς μιλά ο άνθρωπος, πού σταματά, πού επαναλαμβάνεται, πού αδειάζει το συναίσθημα, πού πυκνώνει, πού διακόπτεται η σκέψη, πού εμφανίζεται το σώμα, πού εισβάλλει ο φόβος, πού ο άλλος γίνεται απειλή ή σωτηρία, πού η ενοχή παίρνει τη μορφή ηθικού νόμου και πού η επιθυμία γίνεται κάτι ανυπόφορο.
Αυτό σημαίνει ότι η διάγνωση δεν ολοκληρώνεται σε μία στιγμή αλλά Είναι μια διαδικασία που βαθαίνει όσο προχωρά η σχέση, όσο φαίνεται η μεταβίβαση, όσο αποκαλύπτονται οι άμυνες, όσο ο θεραπευτής καταλαβαίνει καλύτερα όχι μόνο τι λέει ο άνθρωπος, αλλά πώς υπάρχει μέσα σε αυτό που λέει.
Επίλογος
Η ψυχοδυναμική διάγνωση μας καλεί να μετακινηθούμε από το επιφανειακό στο ουσιώδες. Από το «ποιο σύμπτωμα έχει;» στο «πώς είναι οργανωμένος ο ψυχισμός του;». Από την πρόχειρη ετικέτα στην κατανόηση του εσωτερικού κόσμου. Από την απλή καταγραφή της οδύνης στην προσπάθεια να ακούσουμε τη μορφή που παίρνει αυτή η οδύνη μέσα στον συγκεκριμένο άνθρωπο.
Σε μια εποχή που η ψυχική δυσφορία συχνά απλοποιείται υπερβολικά, αυτή η προσέγγιση διατηρεί κάτι πολύτιμο: την πολυπλοκότητα του ανθρώπου. Και ίσως τελικά αυτό να είναι το πιο θεραπευτικό στοιχείο από όλα. Να μη βλέπεται κανείς μόνο ως φορέας συμπτωμάτων, αλλά ως υποκείμενο με ιστορία, άμυνες, ρήγματα, επιθυμία και δυνατότητα μετασχηματισμού.